ئەم توێژینەوەیە لەلایەن توێژەرانی زانکۆی سۆران (بژار عوسمان ئەحمەد، ستار شێخ حەسەن و ڕێباز دلاوەر عومەر) نووسراوە و لە ساڵی ٢٠٢۵ لە گۆڤاری «لێکۆڵینەوەکانی ئایین و شارستانیەت»ی زانکۆی نێونەتەوەیی ئیسلامی مالیزیا (IIUM) بڵاوکراوەتەوە.
ئەم لێکۆڵینەوەیە بۆ یەکەمجار و بە پشتبەستن بە بەڵگەنامە دەستنەکەوتووەکانی ئەرشیفی عوسمانی، سەرنج دەخاتە سەر دۆخی بژێوی، سەرچاوەکانی داهات و پێگەی کۆمەڵایەتی زانایانی ئایینی لە شاری ڕەواندز (پایتەختی میرنشینی سۆران) لە ماوەی سەدەیەکدا؛ واتە لە سەردەمی میر محەمەد پاشاوە تا کۆتایی جەنگی جیهانی یەکەم.
لە خوارەوە، پوختەیەکی گشتگیر و بەش بەشی ئەم توێژینەوەیە پێشکەش دەکرێت:
١. پێشەکی و گرنگی جوگرافی و مێژوویی ڕەواندز
ڕەواندز شارێکی ستراتیژییە لە هەرێمی کوردستان و لە نزیکی سنووری هاوبەشی عێراق، ئێران و تورکیا دایە. لە سەردەمی میرنشینی سۆراندا (بەتایبەتی لە نێوان ساڵانی ١٨١٣ تا ١٨٣٨) پایتەختی ئەم میرنشینە بووە و بەهۆی شوێنی شاخاوی و بوونی قەڵا و پردەکانییەوە، بووبوو بە ناوەندێکی گرنگی بازرگانی و سەربازی.
دوای لەناوچوونی میرنشینی سۆران، دەوڵەتی عوسمانی کۆنترۆڵی ئەم ناوچەیەی گرتە دەست. لە هەردوو سەردەمەکەدا، زانایانی ئایینی پێگەیەکی بەرزیان هەبووە و فەرمانڕەواکان بۆ پاراستنی کاریگەریی خۆیان لەناو خەڵکیدا، هەمیشە پشتگیری دارایی ئەم چینەیان کردووە. دامەزراندنی قوتابخانەی ڕوشدیە لە ساڵی ١٨۶٨، خاڵی وەچەرخانێک بوو لە مێژووی پەروەردەی ڕەواندزدا کە بووە سەرچاوەیەکی سەرەکی داهاتی فەرمی بۆ زۆرێک لە زانایان.
٢. دۆخی ئابووری زانایان لە کۆتایی سەردەمی میرنشینی سۆران (١٨١٣-١٨٣٨)
لە سەردەمی میرنشینی سۆراندا، زانایان تەنها پشتیان بە یەک سەرچاوەی داهات نەبەستبوو و بە چەندین ڕێگا بژێوی ژیانیان دابین دەکرد:
- مووچەی دەوڵەتی و پاداشتی فەرمانڕەواکان: میرەکانی سۆران (وەک میر محەمەد پاشا و پێشتریش شاژن خانزاد خاتوون) قوتابخانە و مزگەوتیان دروست دەکرد و مووچەیان بە زانایان دەدا. بۆ نموونە، «ئیبن ئادەم بالەک»، مفتیی گەورەی میرنشینەکە، ڕێزێکی زۆری لێدەگیرا و میر محەمەد پاشا مزگەوت و قوتابخانەیەکی تایبەتی لە قلاتیلۆکان دروستکرد. هەروەها، فەرمانڕەواکان بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارە زانستی و شەرعییەکان بڕە پارەیەکی زۆریان دەبەخشی (وەک پاداشتی ٢٠٠٠ دیناری سوڵتان سەلیمی سێیەمی عوسمانی بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارێکی زانستی کە ئیبن ئادەم بالەک وەڵامی دایەوە).
- بەڕێوەبردنی کاروباری دارایی دەوڵەت: هەندێک لە زانایان وەک «مەلا خطە» جگە لە مووچە، وەک ڕاوێژکار و دادوەری میرنشینەکە خزمەتیان دەکرد و تەنانەت بەشێک لە پاشماوەی زێڕی میرنشینەکە بە ئەو سپێردرابوو. ئەو لە ڕووی داراییەوە زۆر دەوڵەمەند بوو. جگە لە مووچە، میرنشینەکە ساڵانە بڕێکی دیاریکراو برنج، ماش و گەنمی لە دەشتی هەریر بۆ تەرخان دەکرد.
- زەکات و یارمەتییەکانی خەڵکی (جلوبەرگ و خۆراک): خەڵکی ڕەواندز و گوندەکانی دەوروبەری ڕێزێکی زۆریان بۆ زانایانی ئایینی هەبوو. زەکاتی ماڵی خۆیان دەدانە زانایان و ساڵانە یەک یان دووجار جلوبەرگ و پێداویستییەکانیان بۆ دابین دەکردن تا لە بەرامبەردا زانایان فێری منداڵەکانیان بکەن و کاروباری شەرعییان بۆ ڕایی بکەن.
- کشتوکاڵ و ئاژەڵداری (داهاتی تایبەت): هەموو زانایان پشتیان بە مووچەی دەوڵەت نەبەستبوو. زۆرێک لەوان، بەتایبەتی ئەوانەی لە گوندەکان دەژیان (وەک مەلا مەحموود لە گوندی نەوبەرگە، یان شێخ ئەحمەدی گەورە لە بادینان و پیر نەبی لە ماویلان)، زەوی کشتوکاڵییان هەبوو و لە ڕێگەی کشتوکاڵ و ئاژەڵدارییەوە بژێوی ژیانیان دابین دەکرد.
٣. دۆخی ئابووری زانایان دوای لەناوچوونی سۆران و لە سەردەمی عوسمانییەکاندا
دوای ڕووخانی میرنشینی سۆران، دەوڵەتی عوسمانی بۆ جێگیرکردنی دەسەڵاتی خۆی لە ڕەواندز و بەدەستهێنانی پشتگیری خەڵک، سیاسەتی پشتگیری دارایی زانایانی بەردەوامپێدا. بەڵگەنامە عوسمانییەکان دەردەخەن کە دەوڵەتی ناوەندی لە ئەستەنبوڵ هەستیارییەکی تایبەتی لەسەر مووچەی ئەم چینە هەبووە:
- بەردەوامی و دابەشکردنی میراتی مووچەکان: بەپێی بەڵگەنامە عوسمانییەکان، مووچەی ساڵانەی مەلا خطە ۵٢۵٠ قوروش (kurus) بووە. جێی سەرنجە کە دوای کۆچی دوایی ئەو، سوڵتان مەحموودی دووەم فەرمانی دا کە ئەم مووچەیە پچڕ نەکرێت، بەڵکو بەسەر سێ بەشدا دابەش بکرێت: یەکێک بۆ کوڕە گەورەکەی (عەبدولڕەحمان ئەفەندی کە خۆی مامۆستا بوو)، یەکێک بۆ کوڕەکانی دیکەی، و بەشێکیش بۆ پشتگیریکردنی زانایانی دیکە و خزمەتگوزارییەکانی پەروەردە (وەک تەرخانکردنی بڕێک پارە بۆ پیر محەمەد ئەفەندی). ئەمە دەردەخات کە مووچەی زانایان وەک جۆرێک لە بنەمای دارایی بۆ خێزانە زانستییەکان دادەنرا.
- پاداشتکردنی نووسینی کتێبی زانستی: دەوڵەتی عوسمانی بۆ هاندانی بەرهەمهێنانی زانست، خەڵاتی نەقدی گەورەی دەدا بەو زانایانەی کتێبیان دەنووسی. بۆ نموونە «ڕەسوول مەستی ئەفەندی» بۆ نووسینی نامیلکەیەک لە بواری فەلەکناسی و فەلسەفەدا پاداشتی وەرگرت. هەروەها «جرجیس ئەفەندی» لە ساڵی ١٨۵٩ بۆ نووسینی کتێبێکی زانستی-ئایینی، ۵٠٠٠ قوروشی لە دەوڵەتی عوسمانی وەک خەڵات وەرگرت.
- دابینکردنی خۆراکی وەرزی: جگە لە مووچەی نەقدی، زانایان بەشی خۆراکیان وەردەگرت. بۆ نموونە «تاهیر ئەفەندی» (مفتی ڕەواندز) جگە لە ٣۵٠ قوروش مووچە، داوای دوو تەنیکە گەنم و دوو تەنیکە جۆی کرد کە لەلایەن بەڕێوەبەرایەتیی عوسمانییەوە پەسەند کرا و پێی بەخشرا.
۴. قوتابخانەی ڕوشدیەی ڕەواندز و سیستەمی مووچەی مامۆستایان (١٨۶٨-١٩١۶)
بە دامەزراندنی قوتابخانەی ڕوشدیە لە ساڵی ١٨۶٨، گۆڕانکارییەکی گەورە لە پەروەردەی فەرمی ڕەواندزدا ڕوویدا. زۆرێک لە دیارترین زانایانی شار وەک مامۆستای فەرمی لەم قوتابخانەیە دامەزران.
- دامەزراندن و ئاستی مووچەکان: یەکەم مامۆستای ئەم قوتابخانەیە «خەتیزادە ئیبراهیم ئەفەندی» و دواتر «عەبدولحەکیم ئەفەندی» (کوڕی مەلا خطە) بوو. سیستەمی پەروەردەی عوسمانی مامۆستایانی بەسەر پلەکانی جیاوازدا (وەک مامۆستای پلە دوو و پلە یەک) دابەش دەکرد. بەرزبوونەوە لە پلە دووەوە بۆ پلە یەک پێویستی بە تێپەڕاندنی تاقیکردنەوە هەبوو (وەک محەمەد عارف ئەفەندی لە ساڵی ١٨٩۶).
- بڕی مووچەکان:
- لە ساڵی ١٩٠۵، «محەمەد تاهیر ئەفەندی» وەک مامۆستای یاریدەدەر بە مووچەی ١٨٠ قوروش دامەزرا.
- لە ساڵی ١٩١٣، «محەمەد جەمیل ئەفەندی» وەک مامۆستای پلە یەک بە مووچەی ٣٠٠ قوروش دەستبەکار بوو.
- جیاکاری جوگرافی لە پێدانی مووچەدا: یەکێک لە دۆزینەوە سەرنجڕاکێشەکانی ئەم توێژینەوەیە، بوونی نادادپەروەری لە سیستەمی پارەدانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانییە. لە کاتێکدا بانەی مووچەی مامۆستایەکی پلە یەک لە ئەستەنبوڵ ٨٠٠ قوروش بوو، لە ڕەواندز ئەم بڕە لە ۵۴٠ تا ۶٠٠ قوروش تێنەدەپەڕی. جێی سەرنجتر ئەوەیە کە مامۆستایانی ڕوشدیە لە شارەکانی دیکە وەک هەولێر و سلێمانی، سەرەڕای هەبوونی بڕوانامەی زانستی هاوشێوە، مووچەی زیاتریان لە هاوتاکانیان لە ڕەواندز وەردەگرت.
۵. ئەنجامگیری کۆتایی توێژینەوە
نووسەران لە کۆتایی وتارەکەدا، دۆزینەوەکانی خۆیان لە شەش تەوەری سەرەکیدا کورت دەکەنەوە:
- ڕەواندز هەمیشە ناوەندی زانست و زانیاری بووە و فەرمانڕەواکان بە دابینکردنی دارایی زانایان و دروستکردنی قوتابخانە، پێگەی ئەم شارەیان جێگیر کردووە.
- زانایان لە سەردەمی سۆراندا تەنها پشتیان بە مووچەی دەوڵەت نەبەستبوو؛ زۆرێک لەوان سەربەخۆیانە و لە ڕێگەی کشتوکاڵ و ئاژەڵدارییەوە ژیانیان بەسەر دەبرد.
- بەهۆی زانست و شارەزایی بەرزەوە، دەوڵەتی عوسمانی زانایانی ڕەواندزی لە سیستەمی فەرمی پەروەردە دامەزراند و مووچەی دەوڵەتی بۆ تەرخان کردن.
- داهاتی زانایان تەنها سنووردار نەبوو بە مووچەی مانگانە؛ بەڵکو لە ڕێگەی نووسینی کتێبی زانستییەوە خەڵاتی نەقدی گەورەیان وەردەگرت و بەشی خۆراکی وەرزی (گەنم، جۆ، برنج)یشیان پێدەدرا.
- سیستەمی مووچەدانی عوسمانی خاوەنی جیاکاری چینایەتی و جوگرافی بوو؛ مامۆستایانی شارۆچکە بچووک و دووردەستەکان (وەک ڕەواندز) لە بەرامبەر ناوەندە گەورەکان مووچەی کەمتریان وەردەگرت.
- پەیوەندییەکی قووڵ لە نێوان خەڵک و زانایاندا هەبوو؛ خەڵک لە بەرامبەر فێرکردنی منداڵەکانیان و ڕاییکردنی کاروباری ئایینییاندا، زەکات و جلوبەرگیان ڕاستەوخۆ دەدا بە زانایانی خۆیان.
بەهای زیادەی ئەم وتارە: بەکارهێنانی بەڵگەنامە سەرەتاییەکانی ئەرشیفی سەرۆکوەزیرانی عوسمانی (BOA)یە کە بۆ یەکەمجار ژمارە وردەکانی مووچە، ناوی کەسەکان، و نامەنگارییە ئیدارییەکانی پەیوەست بە بژێوی زانایانی کورد لە سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا بە وردی ڕوون دەکاتەوە.