بلاگ شخصی فواد انصاری – کتابخوانی فروش و بازاریابی جامعه شناسی تکنولوژی و دلنوشته های شخصی

ئەم ڕۆژانە سەرەتای پاییزی ساڵی ۲۷۲۶ کوردی

ئەو ساڵ بە تێکەڵ بوون یان ئاڵوودە بوونی زۆرتر لەگەڵ ژیری دەستکرد ئەو متمانەمە پەیا کرد کە ئەتوانم هاوکات ۴ یا ۵ کارامەیی فێر بم وەکوو زمانی کورمانجی یان بیرکاری و … بەڵام وا تێگەیشتوم مرۆڤ تا پێویستی بە شتێک نەبێت ئەستەمە خۆی ڕازی بکات ئەو شتە فێر بێت. بەدەر لە کارو پیشە کە بە ڕاستی ۱۰ کاتژمێر لە ژیانی ڕۆژانەم دەبێت خەریکی ڕاهێنان و چیژبردن لە دوو وەرزشی بە تەواوی جیاوازم بوکس و شەتڕەنج، یەکیان بۆ جەستە و یەکیان بۆ مێشک.

لە بوکس دەمهەوێ ئەوساڵ یان ساڵی داهاتوو بە فەرمی ببم بە ڕاهێنەری بوکس لە شاری سنە واتە موڵەت و بڕوانامەی تایبەت وەربگرم ئەمەش ئاسانە بۆ من لەبەر ئەوەی چ لە ڕووی تیوری یان پڕاکتیک بەسەر ئەو ورزشە زاڵم و زۆر جاریش لە یاریگە بە شێوەی کاتی یان بۆ یارمەتی دەبم بە ڕاهێنەر یان مامۆستا و کەسانی دیکە فێردەکەم.

بۆ شەترەنج پلانێکی دیاری کراوم نیە بەڵام پێم خۆشە لە Lichess یان Chess.com لە هەردوو شێوازی یاری واتە Rapid , Blitz بگەم بە پلەی ۱۵۰۰ ئەمەش بۆ من کە تەمەنم ۴۱ ساڵە و کاتم نیە بۆ ڕاهێنان و فێر بوونی قووڵتر توزێک قورسە بەڵام دەکرێت!.

ماوەیکە خەریکی خوێندنی تەوراتم و کتێبی ئەوەڵی تەورات سەرەتای ژیان (پیدایش- Genesis) خوێندەوە، بە ڕاستی چیروک و حەکایەتی زۆر خۆشی تێدایە کە من بەس لە ناو ئەفسانەکانی یونان ئەەوم بینیوە. هاوکاتیش خەریکی دیتنی کورسێکم بە ناوی The world of Biblical Israel by Cynthia R. Chapman لەوانەیە چەند ڕۆژی دیکە تەواو بێت ئەگەر حەزتان لە مێژوو- تیولۆژی-میتولۆژیە پێشنیار دەکەم چاوی لی بکەن نرخی ئەم کورسە لە ئامازۆن ۷ دولارە. ئەتوانن لە مالپەڕی Git.ir بە پارەیکی کەم چاوی لێ بکەن.

لەگەل هاوڕیانم واتە گرووپی کوردسافتوێر خەریکین لە سەر ڕاهێنانی ژیرە دەستکرد کاردەکەین بۆ فێرکردنی بن زاری سنەی ئەردەڵان. ئێستا ژیری دەستکرد سۆرانی و کورمانجی باش دەزانێت و ئەتوانێ قسە بکات یان بنووست بەلام لە بن زارەکانی دیکە تێناگات.

بۆ خەڵکی ئاسایی لە سنە و سەقز و کامیاران و …. ئەژین قورسە هەموویان فێری زمانی سۆرانی بن بە تایبەت لە ئێستادا کە زمانی فارسی لە سەر هەموو شتێک زاڵەو و زمانی فەرمی کوردی دەسەڵاتی یاسایی نیە،ئەمەش بوو بە پاڵنەرێک بۆ ئەوەی خەریکی ئەم پڕۆژە بین، کێشەی سەرەکی ئێمە نەبوونی دەق و دەنگە لە بن زاری سنەی ئەردەڵانی، وردە وردە خەریکی کۆکردنەوەی دەنگ و دەقی سنەین بزانین چی دەبێت!

دوو مانگە پڕۆژەیکی تایبەتم دەست پێکردووە، لەو کاتانە کە بێکارم لە سەرکار خەریکی دەبم پڕۆژەکە درووست کردنی ئامێرێکی Multitasking یان چەند ئەرکیە هەڵبەت نامەوێ جارێ لەسەری باس بکەم، بە یارمەتی ژیری دەستکردی Qwen خەریکی کارم بەڵام لەبەر قەیرانی ئابووری و شەڕ تۆزیک کوسپ و لەمپەر بۆم درووست کراوە. گرنگتین کێشە نەبوونی پارەیە بۆ ئەوەی ئامێرێکی Rpi5 بکڕم من ئێستا ۲ دانە Rpi3 م هەیە بەڵام RAM 1GB هەیە و زۆرکەمە. بە هۆی ئەم کێشەوە بە دوای OS گەڕاوم کە زۆر سووک و خێرا بێت، DietPi زۆرباشە و ئەگەر دێسکتاپیش لەسەری دابنیت ۶۰۰MB لە RAM بەکار دێنێت بەڵام بۆ ئەو کارەی من وڵامدەرەوە نیە و پێویستم بە ۸GB ڕەم هەیە. جگە لە پارە کێشەیک ترم هەیە ئەویش نەبوونی ئینتەرنێتی باش و بەردەوامە و هەروەها فیلتەر بوونی هەموو ژیری دەستکردەکانە واتە لە ئێران ناتوانی بە هەوەسی خۆت بە ژیری دەستکرد کار بکەیت یان فیلتەرە یان کارناکات یان پارەت نیە بیکڕی یان ئەگەر پارەشەت بێت ڕێگای گواستنەوەی پارە بۆ دەرەوەی ێێران ئاسان نیە. هەموو ئەم شتانە وزەی خەڵک بە فیڕۆ ئەدات. نازانم چی بکەم بۆ ئەم پڕۆژەیە بەڵام بەردەوام دەبم بۆ درووست کردن و هەوڵ دان.

پوختە و شیکردنەوەی توێژینەوەی: «ژیانی ئابووری زانایان لە ڕەواندز (١٨١٣ – ١٩١۶)»

ئەم توێژینەوەیە لەلایەن توێژەرانی زانکۆی سۆران (بژار عوسمان ئەحمەد، ستار شێخ حەسەن و ڕێباز دلاوەر عومەر) نووسراوە و لە ساڵی ٢٠٢۵ لە گۆڤاری «لێکۆڵینەوەکانی ئایین و شارستانیەت»ی زانکۆی نێونەتەوەیی ئیسلامی مالیزیا (IIUM) بڵاوکراوەتەوە.

ئەم لێکۆڵینەوەیە بۆ یەکەمجار و بە پشتبەستن بە بەڵگەنامە دەستنەکەوتووەکانی ئەرشیفی عوسمانی، سەرنج دەخاتە سەر دۆخی بژێوی، سەرچاوەکانی داهات و پێگەی کۆمەڵایەتی زانایانی ئایینی لە شاری ڕەواندز (پایتەختی میرنشینی سۆران) لە ماوەی سەدەیەکدا؛ واتە لە سەردەمی میر محەمەد پاشاوە تا کۆتایی جەنگی جیهانی یەکەم.

لە خوارەوە، پوختەیەکی گشتگیر و بەش بەشی ئەم توێژینەوەیە پێشکەش دەکرێت:

١. پێشەکی و گرنگی جوگرافی و مێژوویی ڕەواندز

ڕەواندز شارێکی ستراتیژییە لە هەرێمی کوردستان و لە نزیکی سنووری هاوبەشی عێراق، ئێران و تورکیا دایە. لە سەردەمی میرنشینی سۆراندا (بەتایبەتی لە نێوان ساڵانی ١٨١٣ تا ١٨٣٨) پایتەختی ئەم میرنشینە بووە و بەهۆی شوێنی شاخاوی و بوونی قەڵا و پردەکانییەوە، بووبوو بە ناوەندێکی گرنگی بازرگانی و سەربازی.

دوای لەناوچوونی میرنشینی سۆران، دەوڵەتی عوسمانی کۆنترۆڵی ئەم ناوچەیەی گرتە دەست. لە هەردوو سەردەمەکەدا، زانایانی ئایینی پێگەیەکی بەرزیان هەبووە و فەرمانڕەواکان بۆ پاراستنی کاریگەریی خۆیان لەناو خەڵکیدا، هەمیشە پشتگیری دارایی ئەم چینەیان کردووە. دامەزراندنی قوتابخانەی ڕوشدیە لە ساڵی ١٨۶٨، خاڵی وەچەرخانێک بوو لە مێژووی پەروەردەی ڕەواندزدا کە بووە سەرچاوەیەکی سەرەکی داهاتی فەرمی بۆ زۆرێک لە زانایان.

٢. دۆخی ئابووری زانایان لە کۆتایی سەردەمی میرنشینی سۆران (١٨١٣-١٨٣٨)

لە سەردەمی میرنشینی سۆراندا، زانایان تەنها پشتیان بە یەک سەرچاوەی داهات نەبەستبوو و بە چەندین ڕێگا بژێوی ژیانیان دابین دەکرد:

مووچەی دەوڵەتی و پاداشتی فەرمانڕەواکان: میرەکانی سۆران (وەک میر محەمەد پاشا و پێشتریش شاژن خانزاد خاتوون) قوتابخانە و مزگەوتیان دروست دەکرد و مووچەیان بە زانایان دەدا. بۆ نموونە، «ئیبن ئادەم بالەک»، مفتیی گەورەی میرنشینەکە، ڕێزێکی زۆری لێدەگیرا و میر محەمەد پاشا مزگەوت و قوتابخانەیەکی تایبەتی لە قلاتیلۆکان دروستکرد. هەروەها، فەرمانڕەواکان بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارە زانستی و شەرعییەکان بڕە پارەیەکی زۆریان دەبەخشی (وەک پاداشتی ٢٠٠٠ دیناری سوڵتان سەلیمی سێیەمی عوسمانی بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارێکی زانستی کە ئیبن ئادەم بالەک وەڵامی دایەوە).
بەڕێوەبردنی کاروباری دارایی دەوڵەت: هەندێک لە زانایان وەک «مەلا خطە» جگە لە مووچە، وەک ڕاوێژکار و دادوەری میرنشینەکە خزمەتیان دەکرد و تەنانەت بەشێک لە پاشماوەی زێڕی میرنشینەکە بە ئەو سپێردرابوو. ئەو لە ڕووی داراییەوە زۆر دەوڵەمەند بوو. جگە لە مووچە، میرنشینەکە ساڵانە بڕێکی دیاریکراو برنج، ماش و گەنمی لە دەشتی هەریر بۆ تەرخان دەکرد.
زەکات و یارمەتییەکانی خەڵکی (جلوبەرگ و خۆراک): خەڵکی ڕەواندز و گوندەکانی دەوروبەری ڕێزێکی زۆریان بۆ زانایانی ئایینی هەبوو. زەکاتی ماڵی خۆیان دەدانە زانایان و ساڵانە یەک یان دووجار جلوبەرگ و پێداویستییەکانیان بۆ دابین دەکردن تا لە بەرامبەردا زانایان فێری منداڵەکانیان بکەن و کاروباری شەرعییان بۆ ڕایی بکەن.
کشتوکاڵ و ئاژەڵداری (داهاتی تایبەت): هەموو زانایان پشتیان بە مووچەی دەوڵەت نەبەستبوو. زۆرێک لەوان، بەتایبەتی ئەوانەی لە گوندەکان دەژیان (وەک مەلا مەحموود لە گوندی نەوبەرگە، یان شێخ ئەحمەدی گەورە لە بادینان و پیر نەبی لە ماویلان)، زەوی کشتوکاڵییان هەبوو و لە ڕێگەی کشتوکاڵ و ئاژەڵدارییەوە بژێوی ژیانیان دابین دەکرد.

٣. دۆخی ئابووری زانایان دوای لەناوچوونی سۆران و لە سەردەمی عوسمانییەکاندا

دوای ڕووخانی میرنشینی سۆران، دەوڵەتی عوسمانی بۆ جێگیرکردنی دەسەڵاتی خۆی لە ڕەواندز و بەدەستهێنانی پشتگیری خەڵک، سیاسەتی پشتگیری دارایی زانایانی بەردەوامپێدا. بەڵگەنامە عوسمانییەکان دەردەخەن کە دەوڵەتی ناوەندی لە ئەستەنبوڵ هەستیارییەکی تایبەتی لەسەر مووچەی ئەم چینە هەبووە:

بەردەوامی و دابەشکردنی میراتی مووچەکان: بەپێی بەڵگەنامە عوسمانییەکان، مووچەی ساڵانەی مەلا خطە ۵٢۵٠ قوروش (kurus) بووە. جێی سەرنجە کە دوای کۆچی دوایی ئەو، سوڵتان مەحموودی دووەم فەرمانی دا کە ئەم مووچەیە پچڕ نەکرێت، بەڵکو بەسەر سێ بەشدا دابەش بکرێت: یەکێک بۆ کوڕە گەورەکەی (عەبدولڕەحمان ئەفەندی کە خۆی مامۆستا بوو)، یەکێک بۆ کوڕەکانی دیکەی، و بەشێکیش بۆ پشتگیریکردنی زانایانی دیکە و خزمەتگوزارییەکانی پەروەردە (وەک تەرخانکردنی بڕێک پارە بۆ پیر محەمەد ئەفەندی). ئەمە دەردەخات کە مووچەی زانایان وەک جۆرێک لە بنەمای دارایی بۆ خێزانە زانستییەکان دادەنرا.
پاداشتکردنی نووسینی کتێبی زانستی: دەوڵەتی عوسمانی بۆ هاندانی بەرهەمهێنانی زانست، خەڵاتی نەقدی گەورەی دەدا بەو زانایانەی کتێبیان دەنووسی. بۆ نموونە «ڕەسوول مەستی ئەفەندی» بۆ نووسینی نامیلکەیەک لە بواری فەلەکناسی و فەلسەفەدا پاداشتی وەرگرت. هەروەها «جرجیس ئەفەندی» لە ساڵی ١٨۵٩ بۆ نووسینی کتێبێکی زانستی-ئایینی، ۵٠٠٠ قوروشی لە دەوڵەتی عوسمانی وەک خەڵات وەرگرت.
دابینکردنی خۆراکی وەرزی: جگە لە مووچەی نەقدی، زانایان بەشی خۆراکیان وەردەگرت. بۆ نموونە «تاهیر ئەفەندی» (مفتی ڕەواندز) جگە لە ٣۵٠ قوروش مووچە، داوای دوو تەنیکە گەنم و دوو تەنیکە جۆی کرد کە لەلایەن بەڕێوەبەرایەتیی عوسمانییەوە پەسەند کرا و پێی بەخشرا.

۴. قوتابخانەی ڕوشدیەی ڕەواندز و سیستەمی مووچەی مامۆستایان (١٨۶٨-١٩١۶)

بە دامەزراندنی قوتابخانەی ڕوشدیە لە ساڵی ١٨۶٨، گۆڕانکارییەکی گەورە لە پەروەردەی فەرمی ڕەواندزدا ڕوویدا. زۆرێک لە دیارترین زانایانی شار وەک مامۆستای فەرمی لەم قوتابخانەیە دامەزران.

دامەزراندن و ئاستی مووچەکان: یەکەم مامۆستای ئەم قوتابخانەیە «خەتیزادە ئیبراهیم ئەفەندی» و دواتر «عەبدولحەکیم ئەفەندی» (کوڕی مەلا خطە) بوو. سیستەمی پەروەردەی عوسمانی مامۆستایانی بەسەر پلەکانی جیاوازدا (وەک مامۆستای پلە دوو و پلە یەک) دابەش دەکرد. بەرزبوونەوە لە پلە دووەوە بۆ پلە یەک پێویستی بە تێپەڕاندنی تاقیکردنەوە هەبوو (وەک محەمەد عارف ئەفەندی لە ساڵی ١٨٩۶).
بڕی مووچەکان:
- لە ساڵی ١٩٠۵، «محەمەد تاهیر ئەفەندی» وەک مامۆستای یاریدەدەر بە مووچەی ١٨٠ قوروش دامەزرا.
- لە ساڵی ١٩١٣، «محەمەد جەمیل ئەفەندی» وەک مامۆستای پلە یەک بە مووچەی ٣٠٠ قوروش دەستبەکار بوو.
جیاکاری جوگرافی لە پێدانی مووچەدا: یەکێک لە دۆزینەوە سەرنجڕاکێشەکانی ئەم توێژینەوەیە، بوونی نادادپەروەری لە سیستەمی پارەدانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانییە. لە کاتێکدا بانەی مووچەی مامۆستایەکی پلە یەک لە ئەستەنبوڵ ٨٠٠ قوروش بوو، لە ڕەواندز ئەم بڕە لە ۵۴٠ تا ۶٠٠ قوروش تێنەدەپەڕی. جێی سەرنجتر ئەوەیە کە مامۆستایانی ڕوشدیە لە شارەکانی دیکە وەک هەولێر و سلێمانی، سەرەڕای هەبوونی بڕوانامەی زانستی هاوشێوە، مووچەی زیاتریان لە هاوتاکانیان لە ڕەواندز وەردەگرت.

۵. ئەنجامگیری کۆتایی توێژینەوە

نووسەران لە کۆتایی وتارەکەدا، دۆزینەوەکانی خۆیان لە شەش تەوەری سەرەکیدا کورت دەکەنەوە:

ڕەواندز هەمیشە ناوەندی زانست و زانیاری بووە و فەرمانڕەواکان بە دابینکردنی دارایی زانایان و دروستکردنی قوتابخانە، پێگەی ئەم شارەیان جێگیر کردووە.
زانایان لە سەردەمی سۆراندا تەنها پشتیان بە مووچەی دەوڵەت نەبەستبوو؛ زۆرێک لەوان سەربەخۆیانە و لە ڕێگەی کشتوکاڵ و ئاژەڵدارییەوە ژیانیان بەسەر دەبرد.
بەهۆی زانست و شارەزایی بەرزەوە، دەوڵەتی عوسمانی زانایانی ڕەواندزی لە سیستەمی فەرمی پەروەردە دامەزراند و مووچەی دەوڵەتی بۆ تەرخان کردن.
داهاتی زانایان تەنها سنووردار نەبوو بە مووچەی مانگانە؛ بەڵکو لە ڕێگەی نووسینی کتێبی زانستییەوە خەڵاتی نەقدی گەورەیان وەردەگرت و بەشی خۆراکی وەرزی (گەنم، جۆ، برنج)یشیان پێدەدرا.
سیستەمی مووچەدانی عوسمانی خاوەنی جیاکاری چینایەتی و جوگرافی بوو؛ مامۆستایانی شارۆچکە بچووک و دووردەستەکان (وەک ڕەواندز) لە بەرامبەر ناوەندە گەورەکان مووچەی کەمتریان وەردەگرت.
پەیوەندییەکی قووڵ لە نێوان خەڵک و زانایاندا هەبوو؛ خەڵک لە بەرامبەر فێرکردنی منداڵەکانیان و ڕاییکردنی کاروباری ئایینییاندا، زەکات و جلوبەرگیان ڕاستەوخۆ دەدا بە زانایانی خۆیان.

بەهای زیادەی ئەم وتارە: بەکارهێنانی بەڵگەنامە سەرەتاییەکانی ئەرشیفی سەرۆکوەزیرانی عوسمانی (BOA)یە کە بۆ یەکەمجار ژمارە وردەکانی مووچە، ناوی کەسەکان، و نامەنگارییە ئیدارییەکانی پەیوەست بە بژێوی زانایانی کورد لە سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا بە وردی ڕوون دەکاتەوە.

My Father’s Paradise: A Son’s Search for His Jewish Past in Kurdish Iraq

بەهەشتی باوکم: گەڕانی کوڕێک بۆ ڕابردووی جولەکەی لە باشوری کوردستان

ناساندنی ئەم کتێبە:

ئەم کتێبە Arial Sabar نووسیویە ئەم نووسەرە ڕۆژنامەونێکی ئەمریکیە و باوکی لە جووەکانی باشوری کوردستان بووە، کتێبەکە ساڵی ۲۰۰۸ بڵاو بووەتەوە و براوەی خەڵاتی گرنگی National Book Critics Circle Award لە بەشی ژیاننامەیە.

بەڵام ناکرێت هەموو کتێبەکە وەکوو ژیاننامە چاو لێبکەین لە ڕاستیدا ئەم کتێبە هاوکات گەشتنامە، مێژوونامە، بیرەوەری بنەماڵە، لێکۆڵینەوەی مرۆڤناسی و گەڕان بەدوای ناسنامەێکی کۆن و نادیارە.

باوکی Arial Sabar لە شاری زاخۆ لە دایک بووە شاری زاخۆ بۆ سەدان ساڵ شوێنی موسڵمان و مەسیحی و جوولەکەی کورد بووە. پاش کۆچ کردنی ئەم بنەماڵە بۆ ئیسراییل و کۆچی باوکی بۆ ئامریکا بە تەواوی ڕابردوو لەبیردەکەن.

Sabar لە ئامریکا گەورە دەبێت و زمانی دەبێتە ئینگلیسی و بەتەواوی لە ناو کەلتووری ئامریکا ئاسمیلە دەبێت واتە هیچ پێوەندیکی لەگەڵ جێهانی باوکی نیە. بەڵام وردە وردە ئەم پرسیارە دێتە ناو مێشکی، بە راستی باوکم خەڵکی کوێیە؟

هەر ئەم پرسیارە سەرەکیە دەبێتە گەشتێکی دوور و درێژ بۆ دۆزینەوەی ڕابردوو.

جیاوازی و خاڵە ئەرێنیەکانی کتێب:

زۆرینەی ئەو کتێبانە لە سەر جووەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نووسراوە لە ڕوانگەی سیاسی یان دینی بووە بەڵام ئەم کتێبە سەبارەت بە مرۆڤە بۆ نموونە کاتێک نووسەر باسی ژیانی خەڵک لە زاخۆ دەکات ناڵێ جووەکان ئەو کارەیان دەکرد دەڵێت:

ژیانی ئاسایی خەڵک چۆن بوو ؟

خواردنیان چۆن بوو؟

هەڵسوکەوتیان لەگەڵ دراوسێ موسڵمانیان چۆن بوو؟

منداڵەکان چ یاریکیان دەکرد؟

بازاڕ و دووکان چۆن بوو؟

لە ڕاستیدا مێژوو لە ڕوانگەو لە پلەی دەسەڵات دێنێتە ئاستی خەڵکی ئاسایی.

گرنگی ئەم کتێبە لە ڕووی مێژوویی زۆرە بە تایبەت هەندێ جار دەرواتە ناو باسی زانستی و مێژوویی لە سەر زمانە جیاوازەکان و هەروەها باسی نەتەوە و ئایینی جیاوازەکان وەکوو کوردە موسوڵمانەکان، ئاشوریەکان،گوندەکانی سەر سنوور، زمانی ئارامی،پێکهاتەی عەشیرەت و خێڵ، پێوەندی خێڵەکی و … دەکات.

گرنگترین پرسیاری کتێب بەدواداچوونە لە سەر یادگە و بیرەوەری، بۆ نموونە نووسەر هەوڵ دەدات وڵامی ئەم پرسیارە بداتەوە، کاتێک جیلێک کۆچ دەکات جیلی دواتر چ شتێک لەبیردەکات و چ یادەوەریک دەپارێزێت؟ ئەم پرسیارە بە شێوازی ڕەنگاوڕەنگ لە هەرموو لاپەڕەکانی کتێب دیارە.

پێوەندی باوک و کوڕ

لە جوانیەکانی ئەم کتێبە باس کردنی پێوەندی نێوان نووسەر و باوکیە. باوکی حەزی لە ڕابردووە بەڵام قەد باسی ڕابردوو ناکات، کوڕ ڕابردوو ناناسێت بەڵام زۆر تامەزروی ناسینی ڕابردووە. مەودای نێوان دوو جیلی جیاواز وردە وردە دەبێتە خاڵی بنەڕەتی و هەستیاری کتێب و لەڕووی سۆزداریەوە زۆر کاریگەرە.

مێژووی زمانی ئارامی

نووسەر لە هەموو کتێبەکە هەوڵ ئەدات باسی گرنگی زمانی ئارامی و مێژووی ئەم زمانە بکات لەبەر ئەوەی زیندوو کردن و کار کردن لە سەر زمانی ئارامی گەورەترین ئاوات و پڕۆژەی باوکی بووە و تەنانەت لە زانکۆش بەس لەسەر زمانی ئارامی کاری کردووە و دەکرێ بڵین تەنیا کەس بووە کە بە زمانی ئارامی لەم سەردەما قسەی کردووە.

لە پێشدا با تۆزێک لە سەر زمانی ئارامی باس بکەین، ئارامیەکان نزیکەی ۱۰۰۰ یان ۱۲۰۰ ساڵ پێش زایین لە شوێنێک کە ئێستا بەشێکە لە سووریا ، باشووری تورکیا و باکوری عێراق ئەژیان و ئەوان لە بنەچە دا سامی بوون (سامی نەژادە و ئارامی زمانە). هەروەها چەند دەولەتی بچووکیان هەبوو وەکوو ئارامی دەمەشق، بەیت عەدینی، حما،و … زمانی ئەم دەوڵەتانە هەمووی ئارامی بووە. هەموو ئەم دەوڵەتانە لە ۷۰۰ تا ۱۲۰۰ ساڵ پێش زایین لە ناوچەکەدا بوون.

بۆ ئەم زمانە گرنگ بوو؟

لەوسەردەما هێزی سەرەکی ناوچەکە ئێمپراتوری ئاشوری نوێ بوو، ئاشوریەکان هەموو دەوڵەتە ئارمیەکانی ئەو سەردەمەیان داگیر کرد و هەموویان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان. خەڵک وا بیردەکاتەوە کە پاش ئەم داگیرکاریە زمانی ئارامی لە ناو چوو بەڵام وا نەبوو لەبەر ئەوەی ئارامیەکان بەس جووتیار نەبوون و ژمارەیکی زۆریان بازرگان و نووسەر و ژمێریار بوون و کاتێک ئاشوریەکان ئەو ناوچەیانە داگیر کرد هەزاران کەس لە خەڵکی ئارامیان گواستەوە بۆ شارەکانی دیکەی ئێمپراتوری باشور. ئەم سیاسەتە کە ئێستا ناوی گواستنەوەی زۆرەملێی خەڵکە بووە هۆی ئەوە ئارامیەکان لە هەموو شارەکانی ژێر دەسەڵاتی ئاشور بڵاو ببنەوە.

ئاشوریەکان هاوکات لەگەڵ ئەم پێکدادانە زمانی خۆیان پشت گوێ خست و ئارامی فێر بوون هۆکاریشی ئەوە بوو زمانی ئاشوری ئاکدی بوو و بە ڕێنووسی مێخی دەنووسراو زۆر قورس بوو. بەلام ئارامی زۆر نزیک بوو لە زمانی ئێستا و ۲۲ پیتی هەبوو، دەکرا بە شێوەیکی ئاسایی لە سەر لاپەڕە(پێست و پاپیروس) بنووسرێت.

بیرکردنەوەی قووڵ نووسینی گەری کاسپارۆف

کاسپارۆف یاریزانی ناسراو و بەناوبانگی شەتڕەنج لەم کتێبە تیشک دەخاتە سەر ڕکابەری و ڕووبەڕوو بوونەوە لە گەڵ ژیری دەستکرد و کەمپیوتەر. نازناوی دووەمی کتێبەکەش ئەمەیە ئەو شوێنە کە ژیری دەستکرد کۆتایی پێ دێت و داهێنانی مرۆڤ دەست پێدەکات.

کاسپارۆف جگە لە زیرەکی و توانایی بیرکردنەوە زۆر گەشبینە، کاسپارۆف گەشبینە بەرامبەر بە داهاتووی مرۆڤ یان پێشکەوتنی کەمپیوتەرەکان. لەم کتێبە کاسپارۆف باسی یاریەکانی خۆی دەکات لەگەڵ دیپ بلو (Deep blue) کەمپیوتەری بەهێز و تایبەتی کۆمپانیای IBM . کاسپارۆف دووجار لەگەڵ دیپ بلو یاری دەکات و لەساڵی ۱۹۹۷ یاریەکە ئەدوڕێنێت و کاتێ لەگەڵی چاوپێکەوتن دەکەن بەیەک ڕستە وڵام ئەداتەوە “مرۆڤێک شکەستی خوارد و مرۆڤێک بردیەوە”

پرسیارێکی گرنگ لەم کتێبە هەیە کە ئەڵێ: ئایا مرۆڤ توانای هەیە وەکوو کەمپیوتەر یاری شەتڕەنج بکات؟ لە ڕاستیدا نەرم ئامێری شەتڕەنج هەموو کرانەوەکان (Opening) بە هەموو لقەکانیەوە (Variant) دەزانێ و توانای هەیە جووڵەکان تا قووڵایی ۱۶ یان ۲۰ شیکاری بکات (بە پێ توانای CPU) و تەنانەت کاتیش سەرف ناکات واتە هەموو ئەو کارانە دەکات بێ ئەوەی کات سەرف بکات. دیارە ئێستا کەس ناتوانێ لە Stockfish ناسراوترین بزوێنەری شەتڕەنج بیباتەوە.

لە ئێستادا پلەی ELOستاک فیش ۳۵۰۰ واتە ۷۰۰ پلە بەرزترە لە مەگنێس کارلسێن یەکەمین یاریزانی شەتڕەنج لە جیهان.ئەم ڕاستیە لای هەموو کەس سەلمێندراوە و هەموو کەس دانیان پیاناوە بەڵام شتێکی گرنگتر هەیە کە ناکرێت جووڵەکانی ستاک فیش لاسایی بکەینەوە لەبەر ئەوەی ئێمە دەبێ جووڵەیکی مرۆڤانە بکەین بە پێ مێشکی سنوورداری خۆمان لەبەر ئەوەی ئێمە ناتوانین تا قووڵایی ۱۵ و ۱۶ خۆمان و بەرامبەرەکەمان لێک بدەینەوە یان شیکاری بکەین.

کاسپارۆف لە درێژەی کتێبەکەش باسی بابی فیشر (Bobby Fischer) دەکات . لەوسەردەمە یەکیەتی سۆڤیەت هەموو خەڵاتەکانی شەتڕەنجی ئەبردەوە و هەموو یاریزانە بەناو بانگەکان خەڵکی یەکیەتی سۆڤیەت بوون هەڵبەت حکوومەتی ستالین و دواتریش خرۆشچۆف گرنگی زۆر و لەڕادەبەدەریان بە شەتڕەنج ئەدا لە ڕاستیدا حکوومەت وەکوو پڕۆپاگاندایکی سیاسی چاوی لە شەتڕەنج دەکرد و بەهەموو هێزەوە پاڵپشتی پاڵەوانەکانی شەتڕەنجی دەکرد و شەتڕەنج بۆ دەسەڵاتدارانی کۆمۆنیست درێژکراوەی شەڕی سارد بوو. بەلام لە داهاتوو دیتمان بابی فیشر ئەو ڕچەیە شکاند و پاش چەند یاریکی سەرنج راکێش کە هەموو جیهان چاوی لەسەر بوو لە بەرامبەر سپاسکی بردیەوە. فیلمێکی زۆر خۆشیش هەیە سەبارەت بەم یاریە بە ناوی Pawn Sacrifice کە پێشنیار دەکەم بیبینن.

کاسپارۆف لە بەشێ لەم کتێبە باسی جیاوازی نەخشەڕێگا و تاکتیک دەکات. ئەمەش بەس بواری شەتڕەنج ناگرێتەوە و لەهەموو بوارەکانی ژیان ڕەنگدانەوەی هەیە بۆ نموونە ئێمە وەکوو یاریزانی شەتڕەنج بەردەوام نەخشەڕێگای خۆمان ناگۆڕین و ئەگەریش وا بکەین ئەوە ئیتر ناوی Strategy یان نەخشە ڕێگا نیە بەڵام ئاساییە ئەگەر چەندجار تاکتیکی خۆمان بگۆڕین، بۆ نموونە لە یاریکی شەتڕەنج ئێمە دەزانین لایەنی پاوشا لاواز بووە، نەخشەڕیگای ئێمە ئەوەیە هەموو سوارەکانی خۆمان بهێنین بۆ لایەنی پاوشا تاکتیکیش دەبێتە ئەوەی کە بۆ نموونە لە هێرش کردنە سەر پاوشا هەر دوو قەڵای خۆمان لە ستوونی پاوشا دابنین. لەوانەیە تاکتیکمان بگۆڕین بەڵان هێرش کردنە سەر پاوشا بەردەوام دەبێت.

لە بەراورد کردنی ژیری دەستکرد و ئاوەزمەندی پرسیارێکی گرنگ دێتە ئاراوە، دەکرێ بە لاسایی کردنەوە یان کۆپی کردن ژیری دەستکرد فێری یاری شەتڕەنج بکەین؟ بۆ نموونە کاسپارۆف باسی بزوێنەرە سەرەتاییەکانی شەتڕەنج دەکات و ئەڵێت ئەوان هەوڵیان ئەدا وەکوو مامۆستاکانی گەورەی شەتڕەنج وەزیرەکەیان فیدا بکەن بەڵام بە کوشت دانی وەزیر دەبێ پلانێکی زۆر قووڵ لە پشتی بێت و ببێتە هۆی مات کردنی بەرامبەرەکەت نەک بە خۆڕایی و بە بێ ئامانج. لەگەڵ بە کوشت دان و فیدا کردن دەبێ هۆکار و ئامانج و نەخشەڕێگای شەتڕەنج فێری ژیری دەستکرد بکەیت و بەس لاسایی کردنەوە چارەسەر نیە.

هاجەریسم نووسینی پاتریشیا کرۆن و مایکل کۆک

کتێبی هاجەریسم نووسینی پاتریشیا کرۆن و مایکل کۆک لە ساڵی ۱۹۷۷ نووسراوە. ئەو شتەی کە ئەم کتێبە بەنرخ دەکات لێکۆڵینەوە و خوێندنەوەی مێژووی ئیسلامە بە پێ سەرچاوەکانی دەرەوەی ئیسلام. لەبەر ئەوەی تا ئێستا زوربەی لێکۆڵینەوەکان لەسەر مێژووی ئیسلام پشتی بەستووە بە مێژووناسە عەرەب و ئیسلامەکان وەکوو تەبەری و هەروەها سیرەی نەبەوی. سەرچاوەی ئەم کتێبە دەقە کۆنەکانی مێژووی سەردەمی ئیسلامە کە بە زمانی یۆنانی، سەریانی، عبری، قبتی (میسری کۆن) و لاتین نووسراوە.

وشەی هاجەریسم ئەگەڕێتەوە بۆ عەرەبە جووەکان و بیرۆکەی سەرەکی ئەم کتێبە دەڵێ ئیسلام سەرەتای بزووتنەوەێکی سیاسی هاوبەشە لە نێوان عەرەب و جووەکان ئامانجی ئەم بزووتنەوەش وەرگەرتنی وڵاتی پیرۆزە لە ئێمپراتووری بیزانت.

یەکگرتووی عەرەب و جووەکانی شاری ئۆدسا لە ساڵەکانی ۶۰۰ تا ۶۲۰ زایینی ڕووی داوە و جێگای سەرنج ئەوەیە کەسایەتیک بە ناوی محەمەد وەکوو بازرگانێکی عەرەب ئاماژەی پێ دەکرێت، ئەو دژایەتی وا دواتر ڕوو دەدات لەبەر چاکسازی و بیناسازی شوێنی پیرۆز بووە و جۆرێک ڕکابەری بۆ دەسەڵاتخوازی و کۆنتڕۆڵی ئەو شوێنە هاتوەتە ئاراوە. لە ڕاستیدا شتێک بە ناوی فەتح وا سەرچاوە ئیسلامیەکان باسی دەکەن نەبووە. پاش ئەم دژایەتی و ناکۆکیە عەرەبەکان هەست بە بۆشایی لە ڕووی دەروونی دەکەن و ئەڵێن ئێمەش دەبێ دینێک یان پێغەمبەرێکمان هەبێت و وردە وردە ئیسلامیان درووست کرد.

هەڵبەت بە پی ئەو زانیاریانە وا لە شوێنەوارناسی دەرکەوتووە ئومەویەکان (بنی امیە) دەسەڵاتێکی مەسیحی بوون و تەنانەت لەسەر دراوەکانیان وێنەی خاچ کێشراوە. حجاج بن یوسف کە بە پێ مێژوو خوێنڕێژترین والی ئومەویە بووە بناغەی ئەم دینە نوێە دادەنێت و پاش ئەویش عەباسیەکان بە درووست کردنی حەدیس و سیرە نەبەوی و مێژووی ساختە گۆشتێک درووست دەکەن بۆ ئێسقانی لاوازی ئیسلام.

ئەوەی کە زۆر سەرنج ڕاکێشە سەبارەت بە ئیسلامی کۆن لەیەک چوون و لاسایکردنەوەی هەڵسوکەوتی سامریەکانە، سامریەکان لقێک لە بەنی ئیسرائیل بوون هەڵبەت بەهەندێک جیاوازی و ئەتوانین بڵین یاسا و ئائینی تایبەتی خۆیان هەبوو.

سامریەکان خاوەنی شارێکی پیرۆز با ناو شکێم (Shechem) و شاخێک بە ناوی جزریم بوون و گۆڕی یوسفیش لەوێ بوو ئەم سێ شتە کە هەڵبەت بەس ئەم سێ شتەش نیە و دوایی باسی دەکەین لە لایەن ئیسلام لاسایی کراوە و شاری مەکە و شاخی “جبل النور” و گۆڕی ئێبراهیم بووەتە جێگرەوەو و بەدیلی سامریەکان گەرچی بیرۆکەی شاری مەکە دواتر و لە سەدەکانی ناوەڕاست درووست بووە و پاتریشیا کرۆن لە کتێبێکی دیکە(دوایی لە سەر ئەو کتێبەش دەنووسم) باسی ئەوە دەکات شاری مەکە لەسەردەمی موحەمەد بوونی نەبووە تەنیا گوندێکی بچووک بوو و لە هیچ بەڵگەیک ئاماژەی پێ نەکراوە بەڵام مێژووی ئیسلام پێمان ئەڵێت مەکی چەقی نیمچە دوورگەی عەرەبی بووە و شارێکی زۆر گرنگ لە ڕووی بازرگانی بووە.

قیبلەی ئومەویەکان بەرەو باکووری ڕۆژئاوای عەرەبستان بووە کە دەبێتە هەر ئەو شارەی شکێم کە پێشتر باسمان کرد، هەروەها “قبطه الصخره ” درووست کراوەی ئومەویەکان بەو مەبەستە بوو نیشانی بدەن ئیسلام سەربەخۆ و هیچ پێوەندیکی بە جوو و مەسیحی نیە.

لەچەندساڵی ڕابردوو لە سەر مزگەوتەکانی ئەو سەردەمە لێکۆڵینەوە کراوە و ئەم ڕاستیە دەسەلمێنێت قیبلەی موسڵمانان تا سەدەکانی ناوەراستیش بەرەو مەکە نەبووە.

هەروەها شایەتێک میسری بە ناوی حەرابی لە سەدەی ۷ زایینی باسی ئەوە دەکات میسریەکان بەرەو باکووری عەرەبستان نوێژیان دەکرد. عەباسیەکان پایتەختی حکوومەتیان لە شام گواستەوە بۆ عێراق ئەم گواستنەوە بەس گۆڕانی جوگرافیا نەبوو بەڵکوو دەتوانین بڵێن جیاکردنەوەی دەسەڵاتی سیاسی و ڕۆحی ئیسلام بوو و ئیسلامی نوێ وردە وردە درووست کرا.

عەباسیەکان کتێب و یاسایان بە قۆرعان سنووردار کرد ئەمەش بە مانای سڕینەوەی کتێبەکانی دیکە بوو. هەروەها داب و نەریتی خەڵکیان بە داب و نەریتی موحەمەد سنووردار کرد بە پێ ئەوان داب و نەریتی کەسی دیگە گرنگ نەبووە. نووسین یان درووست کردنی ئەو هەموو حەدیسەش لەو سەردەما جێگای گومانە. بیهێنە بەرچاوت ۱۵۰ ساڵ پاش مردنی موحەمەد کەسێک لە خوراسانەوە حەدیس نووسین دەس پێدەکات و ئەو هەموو حەدیسە لەسەر وردەکاری ژیانی کەسێک دەنووسی ئەگەریش بە پێ بەڵگە و لێکۆڵینەوە بێت بۆ ئەوکارە لەسەردەمی ئێستا سەدان مێژووناس پێویستە!

هاوکات لەگەڵ لەدەسدانی شارستانیەتی بابولی و ئاشوری لە سووریا و عێراق درگای ئەو دوووڵاتە بۆ دینی تازە ئاوەڵا بوو لە عێراق عەباسیەکان بەغدادیان کردە پایتەختی خۆیان و موعتەزێلە دەستیان کرد بە وەرگێڕانی هەموو کتێبە فەلسەفیەکانی یۆنانی و ڕۆمی ئەتوانین بڵین بناغەی سەردەمی زێڕینی ئیسلام هەر لەو سەردەما دانرا.

کتابهایی که در سال ۲۰۲۵ خواندم

مرا به کنگاراس نبر نوشته ی آندره ی کورکف ترجمه آبتین گلکار
کردستان سرخ نوشته ی هارون ییلماز
عشق سالهای وبا نوشته ی گابریل گارسیا مارکز
مغاک تیره تاریخ نوشته ی مزدک بامدادان
مێژووی بزر و نەگێڕدراوەی کورد. نووسینی سۆران حەمەڕەش
مەرگی چاوکاڵان. نووسینی نەبەز گۆران
ئەو ڕۆژانەی نیشتیمان هی هەمووان بوو، نووسینی هەڤال کوێستانی
صوفی گری نوشته ی احمد کسروی (بار دوم)
اعترافات یک یاکوزا نوشته ی جونیچی ساگا
جاسوسی که سقوط کرد آرون برگمان ترجمه مهدی نوری
The Case for Israel By Alan M.Dershowitz
میرنامه نووسینی جان دۆست
خانزاد میرژنی سۆران نووسینی سەرکاو گۆرانی
خوانش سریانی-آرامی قرآن نوشته ی کریستف لوگزنبرگ و ترجمه ی داریوش بی نیاز
راهنمانی مربیان بوکس آیبا نوشته ی عبدالرضا انصاری
ژان کریستف نوشته ی رومن رولان
ئاوێنە شکاو (بیرەوەری هێدی)
Time for a turning point نووسینی چارلی کرک

Time for a turning Point نووسینی چارلی کرک

ماوەیکە خەریکی خوێندنی کتێبی چارلی کرکم بە ناوی کات بۆ خاڵی وەرچەرخان. هەڵبەت ئەگەر ڕاست بێژبم چارلی کرکم نەدەناسی و پاش ئەوکارەساتە دەڵتەزێنە و تێرۆری چارلی کرک لەگەڵ بیروبۆچوونەکانی ئاشنا بووم. دەمزانی چارلی کرک لەبەرەی ڕاستەو لە هەڵبژاردنەکانی ئامریکا پاڵپشتی ترامپ دەکات.

بەڵام ئەوەش زۆر سەرەنج ڕاکیشە کە لەم تەمەنە چەند کتێبی نووسیوە کە پێم وایە ئەم کتێبە کە باسی دەکەم گرنگترین و باشترینیان بێت. ئەم کتێبەم جارێک تەواو نەکردووە و تەنانەت نیوەشم نەخوێندووە بەڵام پێم خۆش بوو تۆزێک لەسەری بنووسم و ئاماژە بە چەند خاڵی گرنگ بکەم.

کتێبەکە ئەتوانین بڵین ژیاننامەی هزری چارلی کرکە لەبەر ئەوەی چارلی کرک باسی دامەزراندنی Turning Point USAدەکات و دەڵێ چۆن و لەبەر چ هۆکارێک ئەم دامەزراوەمان درووست کرد و ئامانجی پاڵپشتی کردن و ڕیکلام کردن بۆ بەرەی ڕاست و کۆنپارێز لە ئامریکا بوو، ئەتوانین بڵین بیرۆکەکانی چارلی کرک تێکەڵێکە لە لیبڕالیسمی ئەمریکی و بیرۆکەی باوکە دامەزرێنەرەکانی ئامریکا لەگەڵ ڕێبازی ئابووری ئوتریشی.

پێشتر بە هۆی حەزی خۆم لە بیت کۆین و کریپتۆ لەسەر کتێبەکان و وتارەکانی هایک و فەن میزێس خویندنەوەی زۆرم بوو، ئەزانم کە ئابووری ئوتریشی ئامانجی ئەوەیە دەوڵەت زۆر بچووک بکاتەوە و تەنیا ئاسایش و سوپا لە ژێر حوکمی دەوڵەت بێت، تەنانەت چاپ کردنی پارە نابێ ئەرکی دەوڵەت بێت و دەبێ لح ژێر فەرمانی بانکی ناوەندی بێت.

چارلی کرک باوری بەم بیروکە هەیە تەنانەت کیشەی ئیلۆن ماسک لەگەڵ ترامپیش هەر ئەم شتەیە ئیلۆن ماسک پێ وایە دەبێ دەوڵەت و لق و پۆەکانی چکۆلە بێتەوە و ترامپ لەگەل ئەم بیرۆکەیە نیە و خۆتان دەبینن چۆن نرخی گواستنەوەی کاڵا لە جیهان دەگۆڕێت.

بابەتێکی دیکە وا لەم کتێبە باس دەکرێ ڕەخنەیە لە کۆمپانیا گەورەکانی بیمە وا لەگەڵ دەوڵەت ڕێکەوتنیان هەیە و زوربەیان تووشی گەندەڵی هاتوون. هەروەها باسی یاسای Obamacare دەکات کە لە ساڵی ۲۰۱۰ لە لایەن دەوڵەتی ئامریکا پەسەند کرا. هەوڵی چارلی کرک و کۆماریخوازەکان بۆ کەم کردنەوەی گەندەڵی لەم کتێبە بە ڕوونی دیارەو پاش هەڵبژاردنیش لە لایەن ئیلۆن ماسک ئەم پڕۆژەیە با ناوی DOGE بە وردی لەم بوارەیە کاری دەکرد و سەرکەوتنی زۆریشی بەدەست هێنا.

یەکێ لە هەوڵەکانی دیکەی چارلی کرک پشتیوانی کردن لە کۆمپانیا بچووکەکان بوو بەرامبەر بە کۆمپانیا گەورە و پاوانخوازەکان وەکوو Antitrust بۆ بەهێز کردنی بازاڕی ئازاد، لە ڕاستیدا کێبەرکێ و ڕکابەری لە بازاڕی ئازاد و ئاسانکاری بۆ سووڕاندنی چەرخی ئابووری یەکم مەرجی لیبڕالیسمە و چارلی کرک خۆی بە شوێن کەوتووی ئەو ڕێبازە پێناسە دەکات و دەڵێ کۆمپانیا گەورەکان لە گەڵ دەوڵەتی ئامریکا خەریکی گەندەڵین و ئەمەش بووەتە ڕێگرێک بۆ گەشەی ئابووری لە ناو کۆمپانیا بچووکەکان.

بابەتێکی دیکە وا چارلی کرک باسی دەکات جیاکردنەوەی بیمە لە کار یان پیشەیە، ئەو ئەڵێ بیمەی تەندروستی نابێت پێوەندیدار بە شوێنی کار کردن بێت واتە کەسێک نابێ بیمەی خۆی لەدەس بدات تەنیا لەبەر گۆڕینی کار. واتە بیمە دەبێت بە شێوەیکی سەربەخۆ و لە ئەستۆی کەرتی تایبەت بێت بۆ ئەوەی هەرکەس بتوانێت بە ئازادی تەواو هەڵبژێرێت و ئەم کارەش ناڕاستەوخۆ دەبێتە هۆی کەم کردنەوەی دەسەڵاتی حکوومەت لە سەر ژیانی خاڵک.

چارلی کرک سەردانی هەموو کۆڕ و زانکۆکانی دەکرد بۆ ئەوەی لەگەڵ خەڵک وتووێژ بکات و زۆرتریش بەرەوڕووی ڕەخنەی زۆر لە لایەن چەپ و فێمێنیست و جێندێریست و ڤۆکیست دەبوا. هەربۆیە ئاساییە لەم کتێبەش باسی هەندێک لەو ڕەخنانە بکات و وڵامی خۆی و بیرۆڕای خۆی زۆرتر شی بکاتەوە.

یەکێ لەو شتانە وا خەڵک زۆر باسی دەکات کۆمپانیا گەورەکانی وەکوو ئوبێرە ئەوان دەڵێن ئۆبێر شۆفێرەکانی کردووە بە کۆێلەی خۆی و دەسەڵاتی زۆری درووست کردووە و دەوڵەتیش ناتوانێ کۆنتڕۆڵی ئەم دۆخە بکات و لە ڕاستیدا شۆفێرەکان بوونەتە بەڵێندەری سەربەخۆ و تەنانەت ئاسایشی کار یان job’s Security یان نیە.

بەڵام چارلی کرک وڵام ئەداتەوە پێش درووست بوونی کۆمپانیا lift,Uber شارەوانی نیویۆرک یان ئەو شارەوانیەکانی دیکە بۆ مۆڵەت و ئیجازە دان هەندێ جار نزیکەی ۱ ملیۆن دۆلاریان لە خاوەن تاکسی وەردەگرت، لە ڕاستیدا لاپەڕەیکی کاغەزیان لە بەرامبەر پارەیکی خەیاڵی دەفرۆشت کە ئەویش بووە هۆی گەندەڵیکی زۆر لە لایەن دەوڵەت، ڕێک وەکوو وڵاتانی ئێمە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. بەڵام ئۆبێر دەرفەتی کارکردنی بۆ هەموو کەس ڕەخساند و نرخی تاکسیش لە ئامریکا دابەزی لە ڕاستیدا بازار خۆی ڕێک دەخات و نرخی گونجاو بێ ئەوەی دەوڵەت یان یەکیەتی شۆفێرانی تاکسی ئەو نرخە دیاری بکەن لە لایەن بازاڕی ئازاد دیاری کرا.

من و شەترەنج

دوو ساڵ پێش ئێستا لە بازاڕ شەترەنجێکی زۆر ئاساییم بۆ کچەکەم کڕی بەڵام پاش ماوەیک خۆم زۆرتر حەزم لێ کرد. لەسەر مۆبایلەکەم ئەپێکی ئاندرۆیدم داگرت بە ناوی Dr Wolf دەستم کرد بە فێر بوونی جووڵەکان و تاکتیکەکان بۆ نموونە

Ladder Checkmate چۆنە یان چۆن دەکرێ بە قەڵا و پاوشا بەرامبەرەکەت مات بکەیت؟تا ئەو شوێنە کە ئەپەکە خۆڕایی بوو درێژەم بە فێر بوون و یاری کردن دا، هەڵبەت بەوەش نەوەستام و کتێبێکم خویند بە ناوی Chess for dummies ئەم کتێبەش لەسەرەتاوە باسی هەموو شتە بنەڕەتیەکانی کردبوو بۆ نموونە Fork,Pin گرتنی قەڵا و زنجیرەی سەرباز و هتد…

پاش ئەوەی تۆزێک لە شەترەنج تێگەیشتم ئەپیکی Chess.com لەسەر مۆبایلەکەم دابەزاند و هاوکات لە ماڵپەڕی Lichess یاریم دەکرد و شتی نۆی فێر دەبووم. دەڕوامە پێشەوە و زۆرتر هەستم بەوە دەکرد کە ئەم یاریە زۆر قووڵە و بەڕاستی ئاڵوودەی ئەم یاریە بووم.

لەسەر یوتیوب سەدان ڤیدیو و راهێنانم چاولێ کرد و بەراستی شتی ئاوام قەد نەدیبوو و سەرسامی شەترەنج بووم.پاش ماوەیک گوتم با خۆم تاقی بکەمەوە و بڕۆم لەسەر بۆرد و راستەوخۆ یاری بکەم.

لەگەڵ داریووش هاوڕێم کە ئەو لەمێژە یاری دەکات و زۆرلەمن باشترە بەشداری یاری حەفتانەی سنە بووم و لەبەشی Rapid 10+5 6 یاریم کرد و بەس یەک یاریم بردەوە! و هەموویم دۆڕاند.ئەزموونێکی زۆر باش بوو و لەگەڵ هیوا یاری زانێکی شەترەنج کە زۆر زیرەک و لێهاتوو بوو بووم بە هاوڕێ و جاروبار ئەگەر پرسیارێکم هەبێت پێوەندی لەگەڵ دەگرم و ئەویش بە دڵ فراوانیکی زۆرەوە وڵامم ئەداتەوە.

حەز و خۆشەویستی من بۆ شەترەنج کۆتایی نەهات و لای خۆم وتم دەبێ باشتر ئەم یاریە فێر بم.هەڵبەت بە هۆی ماڵ و منداڵ و کاری دوو شیفت کاتم زۆر کەمە بەڵام زۆر جار لە چرکەێکیش سوود وەردەگرم بۆ ئەوەی هەنگاوێکی بچووک بڕۆمە پێش.

پاش ماوەیک کتێبی شێوازی من (My System) نووسینی ئارۆن نیمزۆڤیچم کڕی کە ئەتوانین بڵین قۆرئانی شەترەنجە. ئەم کتێبە بە شیوازێکی قووڵ و زانستی هەموو سووچ و پەناکانی شەترەنج ڕوون دەکات و وردە وردە تۆ فێری یاری کارامە دەبیت.هەڵبەت من ۴۰ لاپەڕەم لێ خوێندووە و هێشتا تەواو نەبووە، لەبەر ئەوەی هەر لاپەڕەێک ۲ یا ۳ یاری هەیە کە بەزمانی شەترەنج PGN نووسراوە تۆ دەبێ لەسەر بۆرد یان کۆمپیوتەر تاقیان بکەیت بۆ ئەوەی لە مەبەستی نووسەر تێ بگەیت.

۵ یان ۶ کتێبی ترم کڕی بوو و بەڕاستی نازانم چ کاتێک دەرفەتی خوێندنم هەیە. بەڵام بەردەوام لە فێر بوون و یاری کردنم.

کافە وتووێژ لە کوێنەوە و بەرە و کوێ؟

ڕۆژێکی باراناوی بەهاری لە ئاویەردا لە نێو وتووێژێکی دۆستانەدا ئەندێشەی دامەزراندنی کافە وتووێژ هاتە دنیاوە!

وەکوو هەمیشە کە لە ڕۆژانی پشووداندا دەرفەتێک دەهاتە ئاراوە هەلمان بە قازانج دەزانی تا بگەڕینەوە بۆ سنە و بتوانین لەگەڵ هەڤاڵان و هاوڕێیاندا کۆ ببینەوە و بە دیداری یەکتر چاو و دڵمان ڕۆشن بکەینەوە.

سەرەتای کۆبوونەوەکانی ئێمە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی ٢٠١٢ زایینی (١٣٩١ کۆچی هەتاوی). کۆڕێکمان دامەزراندبوو لە هۆگران و چالاکانی بواری بەرنامەنڤیسی و نەمامێر بە ناوی (دانیشتنە کراوەکانی نەرمامێری سنە) کە دوایی ناوەکەی گۆڕدرا بە کورد سافتوەیر. ڕۆژانی هەیینی کۆ دەبووینەوە تاکوو لەسەر کێشەکانی کارکردن لە دنیای بەرنامەنووسی و شێوەی مامەڵە کردنی بنەماڵە لەگەڵ‌ ئەوەی ئێمە دایمە لە پشتی کامپیوترەکەمانەوە دەبینن و پرسیار و داخوازییە سەرسوڕ‌هێنەرەکانی مشتەرییەکان تا هەواڵی نوێی دنیای تەکنۆلۆژیای زانیاری قسە و ڕاوێژمان دەکرد. جاروباریش خولێکمان بەڕێوە دەبرد تا ئەزموونی خۆمان لەگەڵ کەسانی تر هاوبەش بکەین و ئەوانیش ئامادەیی ئەوەیانە هەبێت بچنە نێو دنیای کار و پیشەوە. ئەم کۆڕ و کۆبوونەوانە بەردەوام تاکوو چوار ساڵ هەر حەفتە بەڕێوەدەچوو تا کاتێک هەر کەسێکمان بە هۆیێکەوە بەتایبەت بە بۆنەی دەرس خوێندن و بژیوی ژیان سنەمان بەجێ هێشت. لە سەرەتادا چەند کەسمان ڕوویان لە تاران نا و چەند کەسی تریشمان تا ساڵانی تر لە سنە مانەوە.

دوای ئەو کۆچە نەخوازراوە هەردەم هەلێک دەڕەخسا دەگەڕاینەوە بۆ سنە و لەگەڵ هاوڕێیان کۆ دەبووینەوە و لەسەر بابەتگەلی جۆراوجۆر قسەمان دەکرد. بە تایبەت ئەم پرسیارەمان دووپات دەکردەوە “بۆ کوردستان ئەوەندە ڕەش و ڕووتە؟” ئێمەی تاران دیتوو کاتێ دەگەڕاینەوە بۆ سنە هەر لە هەمەدانەوە هەستمان بە دواکەوتوویێکی بەرچاو دەکرد و هەمیشە لە خۆممان دەپرسی چۆن دەتوانین ئەم دۆخە بگۆڕین؟

ئەم هاتنەوەیە بۆ سنە و دیدار تازە کردنەوەمانە لە ساڵێکدا چەند جارێ ڕووی دەدا کە بە بۆنەی جێژنەکانی ڕەمەزان و قوربان و نەورۆزەوە بوو یان ئەگەر چەند ڕۆژێکی پشوودان دەکەوتە سەریەک ئێمەی بە دەور یەکتردا کۆ دەکردەوە و چرای دیوەخانی “کورد سافتوەیر”ی ڕۆشن ڕادەگرت.

پاش زیاتر لە دەساڵ تێپەڕبوون لەو کۆڕە دە دوازە کەسییە تەنیا دوو نەفەرمان لە سنە مایەوە و کەسانی تریش وەکوو ئێمە باڵەوازەی دەرەوەی کوردستان بوون. هەر لە تارانەوە تا ستۆکهۆلم و لەندەن پەرتەوازە بووین!

ئەمما ئێمە هەر کۆڵمان نەداو هەمدیسان سنەمان دەکردە کۆشی دایک و لەوێ یەکترمان دەدیتەوە و هەمان پرسیار و هەمان بۆچە و هەمان چ بکەین؟ بەڵام ئیدی دنیا گۆڕی بوو. دنیا لە کوردستانەوە شۆڕشی ژینی بە خۆیەوە بینی بوو. پرسیارەکانی ئێمە ئەمجارە ڕەنگی تازەی بە خۆیەوە بەدی دەکرد. ژیریی دەستکرد هاتبووە نێو دنیای ڕاستەقینەی خەڵکەوە و هەموو لەسەری قسەیان دەکرد و لە ژیرییەکەی خەڵک حەپەسا بوون بەڵام ژیرییەکەی تام و چێژی کوردانەی نەبوو. هەر ئەم بابەتە بووە هۆی ئەوە کە ئەم پرسیارە لە خۆمان بکەینەوە ئەرێ زمانی کوردی کوانێ؟ کە کوردیش بە کوردیی لەم ژیرییە دەستکردە کەڵک وەربگرێت و بکەوێتە بەر رستە و پرسیاری کوردییەوە و بە کوردیی وڵامی بداتەوە. چونکە ناوەرۆک بە زمانی کوردی کەمە و لە زمانە بێ سەرچاوەکان بۆ پێواژۆ کردنی زمانی سروشتی دێتە ئەژمار ژیریی دەستکرد لە مۆدێلە زمانییە گەورەکاندا نەتوانێت بۆ زمانی کوردی شتێکی ئەوتۆ بەرهەم بهێنێت.

ئەزموونی کۆ بوونەوەکانی ئەم چەند ساڵە و ڕەش و ڕووتی و لاوازی سیاسی و ئابووری ڕۆژهەڵاتی کوردستان و نەبوونی بەخۆدا پەرمین و باوەڕ و ئەندێشەی کارسازی لە نێو کۆمەڵگەی کوردیدا بووەتە هۆی وازهێنان لە نیشتمان و ڕۆیشتن بۆ دەرەوەی وڵات. قەدەغە بوونی زمانی کوردی لە قوتابخانە و بەرهەمهەنەهێنانی ناوەرۆک بە زمانی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە بوارگەلی نوێدا بووگەسە هۆی نامۆ بوونی خەڵک لەگەڵ زمانەکەیاندا و مەترسی ژیریی دەستکرد لەسەر زمانی کوردی هەموو یەکیان گرت تا ببنە چرای داگیرساوی دوورە دەستی نێو شەوەزەنگ.

ئاکامی ئەو ڕۆژە بەهارییە باراناوییەی ئاویەر بوو بە پادکەستی کافە وتووێژ تا بە زمان و ئەندێشەی کوردییەوە لەبارەی تەکنۆلۆژیاوە قسە بکەین، فەرهەنگی دامەزراندنی کاسبی و ستارتاپ و ئالنگارییەکانی بهێنینە ئاراوە، ئابووری کوردستان لە پەنجەرەی تەکنۆلۆژیاوە سەیر بکەین و بەردەنگی خۆمان هان بدەین بە ئەندێشەیێکی ڕەخنەگرانەوە بە باوەڕ و وزەیێکی بەرزەوە لە خۆ پرسیار بکات چۆن دەتوانین لەم دۆخە خۆمان ڕزگار بکەین و ژیانێکی باش و کوردستانێکی ئاوەدان لە ڕێگەی تەکنۆلۆژیاوە بونیاد بنێن؟

نووسینی ئارش ئەمانی

میرنشینەکان و سه رکاو گۆرانی

خەریکی خوێندنی کتێبی خانزاد میرژنی سۆرانم. ئەم کتێبە سەرکاو گۆرانی نووسیویە و بە شێوازی شانۆنامەیە. سەرکاو چەند کتێبی دیکەی نووسیووە کە دوو مانگ پێش ئێستا لەهەموو کوردستان و دەرەوەی وڵات بڵاو بوونەوە.

من سێ ساڵە سەرکاو دەناسم یەکم جار لە کڵاب هاوس و پاش شۆڕشی ژینابوو کە گوێبیستی سەرکاو بووم. لەم سێ ساڵە وابزانم ۳۰۰ یان تەنانەت ۴۰۰ کات ژمێر کڵاب هاوس و یوتیوب و تیک تاکم گوێ داوە هەڵبەت لایڤ و ڤیدیۆکان دەگۆڕم بە فایلی دەنگی و پاشان لە ناو ماشین یان لە سەرکار یان لە سڕەی دوکتور یان ….. گوێ ئەدەم . بە ڕاستی زۆر شتی لێ فێر بووم تەنانەت کوردیەکەشم لای ئەو ڕێک و پێک بوو لەبەر ئەوە ئاخافتنەکەی پێچەوانەی ڕۆشنبیرانی باشوور کەمترین وشەی عەرەبی تێدایە و کوردیەکەی پەتیە.

کاتی خوێندنی کتێبی خانزاد میرژنی سۆران دەکەومە بیری کتێبی قەڵای دمدم نووسینی عەرەبێ شەمۆ کە ئەویش باسی خانو لەپ زێڕین و میرنشینەکەی دەکرد لام وابوو هەموو میرنشینە کوردیەکان وەکوو یەکن.

زۆر حەزم لێیە وەکوو سەفەرێکی مێژوویی و خەیاڵی بگەڕێمەوە بۆ ئەو سەردەمە و سەردانی هەموو میرنشینە کوردیەکان بکەم بزانم چۆن ژیاون.ئەردەڵان، بابان، سۆران، بادینان، جەزیر و بۆتان، داسنی، حەکاری ومۆکریان و … کاتی باسی ئەم میرنشینانە دەکەم دەکەومە بیری کتێبی شەرەفنامەی بێدلیسی کەمێژووی ئەم ئەمارەتە کوردیانە بە وردی باس دەکات.

چیرۆکی خۆشی و دەوڵەمەندی و چاونەترسی کورد ، سوپای کورد و دڵخۆشی کورد هاوکاتیش چیرۆکی شەڕ و خەیانەت و ماڵ وێرانی.

هەندێ جار ئەڵێم زۆر شت ڕێگر بووە لەوەی کە تا ئێستا وڵاتمان نەبێت، هەڵبەت زۆر دڵخۆشم بەباشوور و ڕۆژئاڤا کە تا ئێستا وەکوو هەرێمێکی فێدێڕاڵ ناسراون.بەڵام ئەگەر ڕاستی بڵین ئێستا خاوەنی سەروەری سیاسی خۆمان نین و لە ژێر حوکمی چوار ۆڵاتی دیکەین.

یەک لەو هۆکارانە ویستی کوردە کە ئەمەش کەس باسی ناکات ، جگە لەوە هەوڵێکی بەربڵاو و ڕاستەقینەی بۆ سەربەخۆیی نەداوە پێشتر زۆر سوور نەبووە لە سەر دەوڵەتسازی هەڵبەت ئێستا دۆخەکە گۆڕاوە و نەتەوەی کورد هەستی بە بێ دەوڵەتی و دواکەوتوویی کردووە و پێم وایە ویستی کوردیش (خەڵک نەک حێزبی سیاسی) گرێ دراوە بە نیشتمانسازی و دەوڵەتسازی.

من لەو چەند کتێبە کە شانۆنامە بوون بەس کتێبی خانزادم کڕی و خەریکە تەواو دەبێت. هیوادارم ئێوەش پاڵپشتی سەرکاو بن و ئەم کتێبانە بکڕن لە سنە لە کتێب فرۆشی نالی هەیە. کتێبەکان ئەمانەن.

چەند شانۆنامە لە سەرکاو

لاس و خەزاڵ، ١٢۵ هەزار تمەن

پەریخان، ١٢۵ ت

خانزاد میرژنی سۆران، ١٢۵ت

میری میران، ١٢۵ت

مەولەوی تاوەگۆزی، ١٢۵ ت

زەمبیلفرۆش، ١٢۵ت

شێخی سەنعان، ١٢۵ت

کاوەی دووەم، ١٢۵ت

بڵاوگە: ڕێگا